‘Periferiën’ – Andrea Riccardi. (boekreview)

libri_santegidio_andrea_riccardi_periferie_crisi_e_novita_per_la_chiesa_2016_jaca-book

‘De periferie’ is een term die keer op keer terug blijft komen in de woorden van paus Franciscus, vanaf het begin van zijn pontificaat tot vandaag de dag in het ‘jaar van de barmhartigheid’. Begin dit jaar publiceerde Andrea Riccardi, historicus en stichter van de Gemeenschap van Sant’Egidio, het boek ‘Periferie. Crisi e novità per la Chiesa’ (‘Periferiën. Crisis en noviteit voor de Kerk’). In dit boek begint hij met de aandacht die Franciscus geeft aan de periferie en zijn bedoelingen hiermee. Daarna diept Riccardi dit uit met een beschouwing over de periferie in de Bijbel en in de vroege geschiedenis van het Christendom, en werpt hij een blik op de periferie in de recente geschiedenis van het Christendom vanaf de industrialisatie. Hij noemt verschillende voorbeelden van hoe de kerk het contact met de periferiën en haar bewoners verloor, en hoe er weer contact werd gezocht (door bijvoorbeeld initiatieven als de priester-arbeiders van het Frankrijk van de jaren ’40 en ’50, of de Gemeenschap van Sant’Egidio in Rome vanaf 1968).

De periferie: de uitdaging van Franciscus

Riccardi begint met de woorden van paus Franciscus over de periferie, waarin een visie wordt geschetst van een kerk die erop uit gaat, daar de geografische en existentiële periferiën; die niet op zichzelf gericht is of vooral zichzelf in stand probeert te houden, maar die aanwezig is in de buitengebieden waar zonde, pijn, onrecht, onwetendheid: een kerk die niet in haar eigen wereld blijft, maar erop uit gaat, naar de mensen in de marge, de verlatenen, de armen. Het is een houding die door heel ‘Evangelii Gaudium’ (2013) heen te vinden is, en die ook zichtbaar is in zijn eigen reizen, al vanaf de eerste reis naar het eilandje Lampedusa. Riccardi laat zien hoe de periferie voor Franciscus niet simpelweg een plek is voor liefdadigheid, maar een plek waar het christendom opnieuw zichzelf wordt.

 

Riccardi laat dan zien wat dit concreet betekent in een wereld waar steden zijn veranderd, van overzichtelijke gemeenschappen met een duidelijke geografische en existentiële (vaak religieuze) kern, tot anonieme massa-metropolissen met eindeloze vlaktes van buitengebieden en sloppenwijken (Riccardi noemt als voorbeelden Parijs en San Paulo. We kunnen ook denken aan de sloppenwijken van Buenos Aires, die Bergoglio hebben gemaakt tot de man die hij nu is). Het zijn werelden van eenzaamheid en geweld geworden, die op hun beurt weer leiden tot ‘gated communities’ waar de rijken zich beschermen en isoleren. De socioloog Zygmunt Bauman citerend merkt Riccardi ook op de stad de plek is geworden waar de grote door de globalisering veroorzaakte problemen zich opstapelen. De kerk is ondertussen steeds meer een realiteit van het globale zuiden geworden, die sterk groeit onder de armen en vervolgden, en afzwakt onder de rijken en welvarenden.

De uitdaging van Franciscus is die van een nieuwe toekomst voor de kerk en voor het samenleven van alle mensen. Waar sommigen in de Kerk inzetten op het voeren van een culturele strijd om hier sleutelposities in te nemen, maakt dit in de ogen van Franciscus de Kerk minder aantrekkelijk. Voor hem ligt de aantrekkingskracht in het evangelie en de barmhartigheid.

 

De periferie in de Bijbel en het vroege christendom

Riccardi beschrijft vervolgens de manier waarop de industrialisatie en secularisatie een breuk betekenden tussen de kerk en de periferie en haar bewoners. Dit werd een wereld van sterke antiklerikale gevoelens. Franciscus pakt echter de missie van het Tweede Vaticaans Concilie op een nieuwe manier op: het brengen van het Evangelie aan de mensen van deze tijd via het delen van hun wereld en sympathie opbrengen voor hun leven.

Hierna neemt Riccardi de lezer mee op een tocht door de Bijbel, van het verhaal van Exodus waarin God een onderdrukt volk uit de periferie roept, tot de boodschap van Jezus aan de bewoners in de marge van Judea, Galilea. Ook Jezus zelf beschrijft hij als een man uit de periferie, en met zijn boodschap van Matteus 25 (‘Ik had honger en je hebt mij te eten gegeven, ik was naakt en je hebt mij gekleed… wat je aan een van deze kleinsten hebt gedaan, heb je aan mij gedaan’) bevestigt de permanente band tussen de christenen en de mensen in de periferie. Ook in het vroege christendom, bij kerkvaders als Gregorius de Grote en Johannes Chrysostemos is dit steeds te vinden. Constantijn schiep een sterke band tussen Christendom en centrum, maar de aandacht voor de periferie bleef bestaan, o.a. onder de monniken van zowel oost als west.

De periferie in onze tijd

Na deze reis door de Bijbel en het vroege Christendom, kijkt Andrea Riccardi naar de periferiën van onze tijd, en laat hij zien hoe de oude katholieke structuur van dorpsparochies en bisdommen in een crisis terecht kwam door de heftige veranderingen van de industrialisatie en secularisatie. Er ontstond een vacuum die ingevuld werd door socialisme en communisme, en leidde tot een eenzijdigheid in het katholicisme. Riccardi noemt vooral de observatie van de Franse oosters-orthodoxe theoloog Olivier Clément die spreekt over de scheiding tussen het sacrament van het altaar en het sacrament van de arme. Hierna beschrijft Riccardi uitgebreid het initiatief van de ‘priester-arbeiders’ in het Parijs van de jaren ’40 en ’50, waarin het contact met de arbeidersklasse en de periferie weer gezocht werd. Dit initiatief werd door het wantrouwige Rome beeïndigd, maar Riccardi laat zien hoe de vraag die de priester-arbeiders ons stellen, nog heel actueel is: het is de intuïtie dat het nodig is om de wereld van de periferie te delen met haar bewoners en om de kerk op een nieuwe manier in deze wereld te laten groeien, een wereld die niet meer bereikt kan worden door de territoriale organisatie waarmee de kerk gewoonlijk werkt.

Riccardi noemt ook periferie-ervaringen van christenen in de concentratiekampen en de Gulag, van de ‘heilige dwazen’ en van priesters die hun ambt verlieten, en die van de volgelingen van Charles de Foucauld, de priester die in de woestijn van de Maghreb leefde in een leven van eenvoud, dialoog en nabijheid met de islamitische bevolking. En die van de Gemeenschap van Sant’Egidio, waar het evangelie en de liturgie een plek kregen onder de eenvoudigen en armen van de buitenwijken van Rome.

 

Het perspectief van de periferie

In 2007, noemt Riccardi, woonde voor het eerst in de geschiedenis meer dan de helft van de mensheid in steden, en meer dan 30% van de wereldbevolking in een sloppenwijk. Het is deze concrete context waarin de visie van paus Franciscus begrepen moet worden. Ook de geschiedenis zelf kan de kerk, volgens Franciscus, alleen goed begrijpen wanneer ze kijkt vanuit het perspectief van de periferie. De periferie is de ‘hermeneutische sleutel’ van het pontificaat van Franciscus, het centrale concept (naast dat van de barmhartigheid van God) om wat hij zegt, doet, wil en bedoelt te kunnen interpreteren en begrijpen. Dit boek is een geweldig middel wat hierbij kan helpen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *