Bezoek aan Auschwitz en aan Assisi (1)

auschwitz

Deze maand bezocht ik voor het eerst Auschwitz met vrienden van Sant’Egidio Amsterdam. Later in de maand bezocht ik voor het eerst Assisi, tijdens de interreligieuze bijeenkomst ‘Thirst voor peace’ waar werd gebeden voor de vrede, in aanwezigheid van paus Franciscus. Twee plekken die ik voor het eerst bezocht, uitersten, allebei bijzonder indrukwekkende ervaringen op totaal verschillende manieren.

Krakau

Ik ging naar Auschwitz via Krakau, de prachtige Poolse stad waar Karol Wojtyla bisschop was in de tijd van het sovjetcommunisme. We bezochten kasteel Wawel op de heuvel boven de stad, en wandelden rond de Jagiellonische universiteit waarvan de nazi’s 184 professoren deporteerden naar een concentratiekamp in 1939. Het was erg rustig en vredig tijdens onze dagen in Krakau, de laatste zomerdagen (heel anders dan de vrolijke chaos tijdens de Wereldjongerendagen in Krakau deze zomer).

krakau

Auschwitz

We bezochten het concentratiekamp Auschwitz, op een kleine busreis afstand van Krakau. Hier zagen we de poort ‘Arbeit macht frei’, de smalle straten tussen de betonnen barakken, het afgeknipte haar van zo’n 40.000 Joodse vrouwen, de schoenen en de koffers, de cel waar de priester Maximilian Kolbe stierf na zich te hebben aangeboden voor executie in plaats van een andere gevangene met kinderen. Auschwitz was klein, duister, benauwd, geladen, zwaar. Het was een zware ervaring, maar ik was blij met het advies wat ik van een vriend in Rome had meegekregen die veel heeft geschreven over de holocaust: ‘Besef je dat je niet naar een museum gaat, maar naar een begraafplaats.’

Auschwitz-Birkenau

Hierna bezochten we het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau, een paar kilometer verderop. De plek waar Anne Frank stierf, en Edith Stein. Het was immens groot, onvoorstelbaar uitgestrekt. Eindeloze velden van rijen schoorstenen, de enige overblijfselen van de houten barakken, zo ver je kan zien, bijna van de ene tot de andere horizon. De rails, het einde van het spoor, en de resten van de gaskamers. Het ground zero van Europa.

birkenau_railwaytrack

Enkel zwijgen past

Het was ongelooflijk indrukwekkend, en ik werd er natuurlijk erg stil van. Auschwitz, zo schreef Geert Mak na zijn reis door Europa van een jaar lang, ‘is de kern van alles. Het is de plek waar Europa het liefst omheen loopt, een zwerende wond die we bedekken met symbolen, een verleden waar enkel zwijgen past.’ Het was geen slecht idee van paus Franciscus om deze zomer Auschwitz en Auschwitz-Birkenau in stilte te bezoeken (geen speech, niks) toen hij in Polen was voor de Wereldjongerendagen.

birkenau

Onvoorstelbaarheid

Ik las rond de dagen van mijn bezoek aan Auschwitz ook een boek over een van de Joodse gedeporteerden naar Auschwitz vanuit Rome. Tot op het moment dat de trein arriveerde bij Birkenau hadden de meesten geen idee wat er hen nou precies te wachten stond. Dat verbaasde me nog het meest, dat de gedeporteerden zelf het eigenlijk ook niet (wilden? konden?) beseffen. Maar de meesten in die tijd, ook bij de geallieerden en het verzet, beseften het niet echt, of men durfde het niet aan om het echt onder ogen te zien. Zoals Geert Mak schreef: ‘Het was alsof men het wist en het tegelijk niet wilde weten, alsof men de miljoenenmoord rationeel erkende, maar hem innerlijk niet kon aanvaarden omdat het elk bevattingsvermogen te boven ging, ook na de oorlog.’ En zoals Mak de Nederlandse verzetsman Arie van Namen citeert: ‘Het was namelijk écht onvoorstelbaar. Zoiets had de mensheid nooit eerder meegemaakt.’ Het was vreemd om Auschwitz te bezoeken, want je hebt het idee dat je het zo goed kent door alles wat er al over hebben geleerd, gelezen, gezien in films of documentaires. Maar wanneer je er bent overweldigt je de onvoorstelbaarheid van dat alles, het niet-te-bevatten van wat je weet en ziet wat er daar gebeurd is.

Onverschilligheid

Auschwitz was in de eerste plaats bijzonder indrukwekkend. Maar het hielp ook om dingen beter te begrijpen. Om de eucumene beter te begrijpen, de hechtere samenwerking van verschillende christenen na de oorlog. Om Europa beter te begrijpen, en het oprichten van een Europese Unie met het sterke besef van de oorlog die men overleefd had. Er waren er veel die na de oorlog en de kampen besloten om nee te zeggen tegen de onverschilligheid, en uit de oorlog kwamen met een bereidwilligheid tot grotere samenwerking.

De onverschilligheid, schrijft Geert Mak, was een belangrijke factor in de holocaust, samen met ‘de afwezigheid van iedere verzetsmentaliteit. Grote groepen onder de Europese bevolking waren van oudsher niet gewend om zelfstandig te denken. De democratisering sinds het eind van de negentiende eeuw had daar weinig aan veranderd. Volgzaamheid en onverschilligheid zetten de toon.’ Het was, naast het antisemitisme, ‘een bureaucratisch exces waaraan honderdduizenden Europeanen rustig deelnamen, enkel omdat ze de orde en de regelmaat van hun bureau, dienst, legeronderdeel of bedrijfsafdeling hoger stelden dan hun individuele geweten.’ Dit was niet overal zo. In Frankrijk bijvoorbeeld kon ondanks het antisemitisme ‘een groot deel van de joodse bevolking onderduiken omdat met name de geestelijkheid de morele waarden van burgerschap en humaniteit weer wist te activeren. Een soortgelijke rol vervulden verschillende kerkelijke gezagsdragers in Nederland. In Duitsland bleef dit soort oproepen beperkt tot een zeer kleine kring.’ Volgens Geert Mak kan de holocaust worden beschouwd als ‘een uiting van een bijna religieus fanatisme, en tegelijk als een uiting van moedwillige blindheid, een diepgaande, collectieve morele ontsporing. Deze verklaring is weinig populair. Ze is namelijk veel verontrustender dan alle theorieën die zich vastbijten in het anti-semitisme en de kwaadaardigheid van de Duitse nazi-top. Ze betekent dat zo’n massale vervolging, met de huidige technieken, bureaucratieën, repressie- en manipulatiesystemen, morgen op een andere plaats en jegens een andere groep opnieuw kan plaatsvinden.’

We worden normaal gezien gauw moe van vergelijkingen en hellend-vlak argumenten over Hitler, de oorlog, het demoniseren van bevolkingsgroepen en de holocaust, ook als het deel is van terechte kritiek op gevaarlijke figuren zoals Geert Wilders. Maar wanneer je Auschwitz ziet besef je dat er een onvoorstelbare realiteit is waar die argumenten en waarschuwingen naar verwijzen, hoe cliché, standaard of uitgekauwd ze vaak ook zijn.

Assisi: ‘Thirst for peace’

Het was een vreemde ervaring om een week na het bezoeken van Auschwitz opeens sterk in het heden geworpen te worden voor de bijeenkomst ‘Thirst for peace’ in Assisi. Het is de stad van Franciscus van Assisi, de jongeman die zijn ridder-, en kruisvaardersdromen opgaf en zich arm maakte met de armen, en de melaatsen omhelsde; die in tegenstelling tot de kruisvaarders, met hun logica van heilige oorlog tegen moslims, ongewapend naar het kamp van de sultan ging in Egypte en met hem ging spreken over vrede. Hierom wordt Assisi ook wel de ‘stad van de vrede’ genoemd… en we waren er samen met paus Franciscus.

To be continued

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *