De woede van de periferiën en het Jaar van de Barmhartigheid

Woensdagochtend 9 november was een slechte ochtend. Wakker worden in een wereld waarin Trump is verkozen tot president van de VS. Dit was samen met de vrijdagochtend van Brexit een paar maanden geleden wel ongeveer de slechtste ochtend van 2016.

Er zijn nu allerlei artikelen te lezen over wat er nou eigenlijk gebeurd is, waarom, oorzaken, enz. enz. Zelf moest ik vooral denken aan het jaar 2016 als geheel. De Filippijnen (met een president die zichzelf wel met Hitler wil vergelijken, en al enkele duizenden drugsdealers op straat heeft laten vermoorden – zijn methode om criminaliteit te bestrijden). Brexit. Het ‘nee’ in het referendum in Colombia over vrede sluiten met de FARC na de burgeroorlog van meer dan een halve eeuw. Trump.

Er zijn heel veel oorzaken die allemaal een rol spelen, maar een belangrijke factor is een grote woede onder delen van de bevolking die zich gemarginaliseerd voelen, vooral in de periferiën (het platteland en de randgebieden van hele landen, en de reusachtige buitenwijken van grote steden). Het protest van de periferie tegen een centrum wat overkomt als een elite die ver van hen af staat, geen echte interesse heeft voor de mensen in de randgebieden en niet echt iets voor hen doet.

Hetzelfde gebeurde ook in Rome dit jaar, waar de gevestigde centrumlinkse PD (partito democratico) verslagen werd door het links-populistische ‘5 stelle’ (‘vijf sterren’) in de burgemeesterverkiezingen. Alleen in twee wijken in het centrum kreeg de PD een meerderheid van de stemmen; in alle andere wijken, alle buitenwijken, in de gehele periferie koos de meerderheid voor de anti-establishment partij. (het werkt trouwens voor geen meter, de afgelopen maanden is Rome nog onbestuurbaarder geworden dan het al was – maar dat was waarschijnlijk ook het geval geweest wanneer een andere partij, ook de PD, had gewonnen).

 De periferie

Ondertussen heeft de katholieke kerk een paus uit het globale zuiden die de aandacht voor de periferiën benadrukt, en is het in de katholieke wereld het ‘jaar van de barmhartigheid’ (een heilig jaar dat eens in de 25 jaar voorkomt en dat nu een extra keer, 15 jaar na het vorige, is afgekondigd door paus Franciscus, met ‘barmhartigheid’ als bijzonder thema).

De periferie’ is een van de centrale thema’s van paus Franciscus waar hij de afgelopen jaren steeds weer over sprak, maar ook het deel van zijn visie wat in grote delen van de katholieke kerk maar erg weinig lijkt te worden ontvangen, begrepen en opgepakt. Het verhaal over de periferie van Franciscus lijkt vaak niet aanwezig te zijn in de woorden die men hoort op lokaal niveau in de kerk. Maar meer dan de woordkeus alleen is het ook een perspectief wat mist, de visie van Franciscus van het beter begrijpen van de wereld vanuit het perspectief van de periferie.

Het jaar van de barmhartigheid

Het ‘jaar van de barmhartigheid’ is op verschillende plekken op uiteenlopende manieren opgepakt. Ik heb wat rondgevraagd aan katholieke vrienden uit verschillende delen van Nederland, en de antwoorden verschillen. Op sommige plekken is er niet heel veel mee gedaan en merkten mensen er niet veel van (en zijn er heilige deuren waarvan mensen niet echt weten wat ze er mee moeten). Op veel andere plekken werd het wel opgepakt: er werd over het thema van de barmhartigheid gepreekt, er werden vieringen of pelgrimages gehouden waarbij gebruik gemaakt werd van een heilige deur, of er werden lezingen georganiseerd. Er werd aandacht gegeven aan de werken van de barmhartigheid (de hongerigen te eten geven, de naakten kleden, de zieken en gevangen bezoeken, de vreemdeling ontvangen). Op sommige plekken werden vieringen georganiseerd waarin vooral de gelegenheid om het ontvangen van Gods barmhartigheid in het sacrament van de biecht een centrale rol had.

Er zijn veel initiatieven ondernomen, maar het enthousiasme miste soms. Sprekend vond ik een reactie van een priester uit het westen van het land, een paar maanden geleden, op mijn vraag naar het jaar van de barmhartigheid in zijn omgeving: “Heilige deuren hier en daar, meer aandacht voor biechtpastoraal, maar echt vlammen doet het niet”.

 De periferie en de barmhartigheid

In de visie van paus Franciscus voor het jaar van de barmhartigheid heeft de profetische, uitgaande dimensie een belangrijke rol. Het is een dimensie die duidelijk aanwezig is in Misericordiae Vultus, waarin paus Franciscus zijn visie schreef voor dit heilig jaar en voor de toekomst van de kerk hierna. Het jaar van de barmhartigheid als iets wat ook relevant zou moeten zijn buiten het kerkgebouw (naar buiten gaan en barmhartiger leven, vooral via de werken van de barmhartigheid), en als iets wat niet alleen relevant is voor praktiserend katholieken maar wat ook een sociale dimensie heeft die raakt aan de levens van veel niet-katholieken. Paus Franciscus heeft zelf het voorbeeld gegeven dit jaar door het bezoeken en ontmoeten van degenen die de barmhartigheid het meest nodig hebben (zoals gevangenen, voormalige prostituees, gehandicapten, daklozen) en natuurlijk door het jaar te beginnen met het openen van de heilige deur in Bangui in de Centraal Afrikaanse Republiek, wat toen nog een gevaarlijk conflictgebied was, maar waar ondertussen vreedzame presidentsverkiezingen zijn gehouden.

Juist op het moment dat de woede uit de verwaarloosde periferiën een steeds sterker stuwende kracht lijkt te worden in de wereld, lukt het grote delen van de katholieke wereld niet om de focus op de periferie in de visie en het voorbeeld van paus Franciscus in de praktijk te brengen.

Los van alle politieke zorgen die nu leven staan katholieken voor een grote uitdaging. Het is de uitdaging om te reageren op de woede van de verwaarloosde en genegeerde periferiën door het in de praktijk brengen van de visie en het voorbeeld van paus Franciscus: naar de periferiën gaan om daar via de werken van barmhartigheid aanwezig te zijn. Er is behoefte aan een katholicisme dat zich niet terugtrekt in het centrum om daar te overleven, maar van katholieken die ervoor kiezen om naar de periferie te gaan, en de wereld zien en proberen te begrijpen vanuit het perspectief van de periferie. Dit betekent heel concreet om naar de buitenwijken en de randgebieden te gaan, om op zoek te gaan naar wie de armen en eenzamen zijn en waar zij zich bevinden. Zo groeit een kerk met een barmhartig gezicht, met een gebed dat getekend wordt door aandacht voor de vrede en de armen, en een manier van luisteren naar het evangelie met aandacht voor de realiteit van de periferiën van onze wereld. Dit is de grote actualiteit van de visie van paus Franciscus. Wie hem wil helpen die visie te realiseren, mag de periferiën niet vergeten.

 

Update

Het verhaal hierboven schreef ik grotendeels vóór de week waarin 2000 Nederlandse katholieken op pelgrimsreis naar Rome kwamen, in de laatste week van het jaar van de barmhartigheid. De ervaring van deze dagen heeft mijn perspectief deels veranderd. Zoals ook veel deelnemers aan de reis hebben ervaren, heeft het mij meer hoop gegeven. Het heeft me laten zien hoeveel openheid er is voor het thema van de barmhartigheid, en hoeveel aandacht voor de werken van de barmhartigheid. Het enthousiast samenzijn van 2000 Nederlandse katholieken, inclusief een ontmoeting met paus Franciscus in de Sint Pieter, liet ons merken dat ook de Nederlandse katholieke kerk, ondanks alles, toch nog erin kan slagen om mensen de ervaring te geven dat ze deel zijn van een volk (een grote gemeenschap) van barmhartigheid.

Het komt er natuurlijk op aan dit door te laten gaan in Nederland, op lokaal niveau. En ondanks dat deze grote en mooie pelgrimage liet zien dat het jaar van de barmhartigheid toch best goed is aangeslagen, blijft het zo dat de nadruk van paus Franciscus op de periferiën niet duidelijk weerklank lijkt te vinden in Nederland. Maar dat kan nog komen, als het opgepakt gaat worden. De vraag is of het ons lukt om verder te gaan op deze weg die werd ingeslagen tijdens dit jaar van de barmhartigheid. Er is werk aan de winkel, het komt er nu op aan om in de periferie aan de slag te gaan. Het openen van de heilige deur in Bangui moeten we hierbij in herinnering houden, als een sleutel voor het goed begrijpen van het jaar van de barmhartigheid. Wie bij wil dragen aan het verder gaan op de ingeslagen weg van de barmhartigheid, mag daarbij de periferiën niet vergeten.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *