Franciscus, social movements, en een visie voor Europa

Vorige week gaf paus Franciscus, tijdens de uitreiking van de Karel de Grote prijs en in aanwezigheid van een grote groep Europese leiders, een toespraak waarin hij zijn visie en droom voor Europa schetst. Een droom van een Europa wat kan integreren, dialoog kan voeren, en een toekomst kan scheppen; een Europa van solidariteit en menselijkheid, een Europa waar het geen misdaad is om vluchteling te zijn. Een Europa wat haar geheugen opfrist om zo dicht bij haar identiteit te blijven (Franciscus verwees hierbij naar de Joodse schrijver Elie Wiesel). Een Europa van bruggen en niet van muren: een Europa waarin de visie van de stichters van het Europese project van na de Tweede Wereldoorlog opnieuw leeft; de droom van een nieuw Europees humanisme.

Europa

Er werd in de media en op social media erg veel gesproken over de boodschap van Franciscus over Europa, tijdens deze belangrijke bijeenkomst van Europese leiders in het Vaticaan voor de prijsuitreiking. Terecht, wat het is een uitdagende maar ook hoopgevende en krachtige visie, in een tijd waarin in Europa meer en meer muren verschijnen, waarin een kwaadaardig en soms zelfs zeer gewelddadig xenofoob populisme overal de kop opsteekt, en waarin tienduizenden vluchtelingen vast komen te zitten tussen zich sluitende grenzen, in treurige situaties van humanitaire crises.

 

Sociale bewegingen, Bolivia

Maar er is een element van de toespraak die nog niet veel aandacht kreeg: de citaten. Een aantal citaten waren redelijk voor de hand liggend: uitspraken van de oprichters van de Europese Unie, en citaten van eerdere toespraken van de paus over Europa. Maar er waren ook twee (van de tien) citaten uit een toespraak van Franciscus in Bolivia in 2015, waar hij de tweede ‘World Meeting of Social Movements’ bijwoonde.  De eerste van deze meetings vond plaats in het Vaticaan in 2014, waarbij vertegenwoordigers van 150 sociale bewegingen bij elkaar kwamen om te praten over onrecht en het lot van verschillende kwetsbare groepen (werklozen, inheemse groepen, boeren, migranten, enz.) en de inzet van deze bewegingen voor werk, land, het milieu, de vrede, enz. Bij de tweede meeting in Juli 2015 in Bolivia waren 1500 vertegenwoordigers van sociale bewegingen aanwezig, en kwam Franciscus op bezoek (het was ook kort na de publicatie van ‘Laudato Si’). In de speech bekritiseerde hij sterk het huidige wereldwijde economische systeem en de gevolgen ervan voor kwetsbare groepen en het milieu, en sprak hij zich uit voor de inzet van de bewegingen voor werk, onderdak, en een stukje grond, de inzet voor moeder aarde, en structurele veranderingen.

 

Veel westerse katholieken konden tot nu toe deze toespraak en de band van Franciscus met de sociale bewegingen redelijk gerust negeren, omdat je zou kunnen zeggen dat het een redelijke lokale en specifieke thematische toespraak was – niet een universele boodschap aan alle katholieken en aan de hele wereld zoals bijvoorbeeld een encycliek. Maar nu, met deze speech over zijn visie voor Europa, gebruikte Franciscus deze toespraak in Bolivia als een van de bronnen voor zijn visie voor het Europa van vandaag. Dat betekent dat volgens Franciscus zijn bemoedigende boodschap voor de grassroots movements (tijdens die internationale bijeenkomst in Bolivia) relevant is voor het Europa van vandaag: en dat we dus deze toespraak in Bolivia opnieuw kunnen lezen in het licht van de huidige situatie van Europa en wat zij daarover te zeggen heeft, als een bron voor een nieuwe (of: hernieuwde) visie voor Europa.

1. Jongeren, werk, en het heroverwegen van onze samenleving

Het eerste citaat gebruikte Franciscus in dit deel van de toespraak: ‘The just distribution of the fruits of the earth and human labour is not mere philanthropy. It is a moral obligation. If we want to rethink our society, we need to create dignified and well-paying jobs, especially for our young people.’ (De rechtvaardige verdeling van de vruchten van de aarde en menselijke arbeid is niet slechts filantropie. Het is een morele verplichting. Als we onze samenleving willen heroverwegen, moeten we waardig en goed betaalde banen te scheppen, met name voor onze jonge mensen). Ten eerste gaat hij ervan uit dat we onze samenleving, hier vooral in de sociaal-economische zin, willen heroverwegen. Ten tweede zegt het citaat over zijn toespraak aan de sociale bewegingen dat het herverdelen van welvaart en het scheppen van waardige werkgelegenheid, voor de jongeren in Europa, niet alleen een zaak is van regeringen en bedrijfsleven, maar dat sociale bewegingen er ook een rol in kunnen of zouden moeten spelen (zo niet, dan had hij het citaat uit een algemere bron kunnen halen, zoals de overzichtspublicatie over de sociale leer van de kerk).

2. Vrede, integratie, en een sociale economie

Het tweede citaat is te vinden in dit deel van de toespraak: ‘If we want a dignified future, a future of peace for our societies, we will only be able to achieve it by working for genuine inclusion, “an inclusion which provides worthy, free, creative, participatory and solidary work”. This passage (from a liquid economy to a social economy) will not only offer new prospects and concrete opportunities for integration and inclusion, but will makes us once more capable of envisaging that humanism of which Europe has been the cradle and wellspring.’ (Als we een waardige toekomst willen, een toekomst van vrede in onze samenlevingen, zullen we alleen in staat zijn dit te bereiken door te werken aan een echte integratie, “een integratie die waardig, vrij, creatief, participatief en solidair werk geeft.” Deze overgang (van een vloeibare naar een sociale economie) zal niet alleen nieuwe perspectieven en concrete mogelijkheden bieden voor integratie en inclusiviteit, maar maakt ons ook meer in staat om dat humanisme voor te stellen waarvan Europa de wieg en de bron is geweest). Franciscus spreekt over de situatie van jongeren in Europa, waarvan velen niet alleen in een situatie van werkloosheid zitten maar ook in de hopeloze omgevingen van treurige en genegeerde buitenwijken, plekken van geweld en uitsluiting, ook mogelijke broedplaatsen van extremisme. Volgens Franciscus is er in Europa een overgang naar een sociale economie nodig, en het citaat van de toespraak in Bolivia laat zien dat niet alleen regeringen en bedrijfsleven, maar juist ook sociale bewegingen een rol kunnen of zouden moeten spelen in het bewerkstelligen van deze veranderingen in Europa. Veranderingen waardoor het ‘Europees humanisme’ waar Franciscus over spreekt dichterbij komt: een humanisme wat een concrete en hoopvolle toekomst kan bieden aan de jongeren van Europa en wat bijdraagt aan een toekomst van vrede in Europa.

Dialoog en ontmoeting in de periferiën van Europa

Franciscus sprak over zijn droom voor een Europa wat haar kinderen bewapent met de wapens van de dialoog, en volken bewapent met de cultuur van dialoog en ontmoeting. Dit is niet alleen een boodschap voor Euro-politici, maar een boodschap voor sociale bewegingen, activisten, grassroots maatschappelijke initiatieven. Het is een boodschap die niet op het niveau van internationale bijeenkomsten moet blijven, maar gerealizeerd moet worden in de steden en vooral de buitenwijken van Europa, de periferiën waar juist de toepassing van deze droom zo hard nodig is; onder de jongeren en de kinderen in de  buitenwijken van de multiculturele, multietnische en multireligieuze steden zoals Amsterdam, Utrecht, Parijs, Marseille, Rome, of Catania. En het is een visie die hoop biedt, want het zijn niet alleen maar woorden: het kan ook werkelijkheid worden, en echt hoop bieden voor de toekomst van Europa; want deze lokale sociale omgevingen, en de levens van de mensen die daar wonen, kunnen echt veranderen. Wanneer mensen besluiten om naar de periferiën te gaan en daar deze droom stapje voor stapje in de praktijk gaan brengen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *