#Jesuischarlie, en de nieuwe en oude helden van de vrijheid

Na de verschrikkelijke aanslag op de redactie van het satireblad Charlie Hebdo stroomden de Fransen in vele tientallen steden in Frankrijk massaal de straat op, in een ontroerende en moedige demonstratie voor solidariteit en voor vrijheid. Pennen werden in stilte omhoog gehouden, een krachtig teken en symbool als statement en als uiting. Social media, vooral Twitter, explodeerden met honderdduizenden berichten van mensen wereldwijd, uur na uur stroomden de berichten door, teveel om bij te houden. Vandaag zullen overal ter wereld, ook op vele plekken in Nederland, stille protesten worden gehouden als teken van solidariteit en als statement voor de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid. Ik zal er bij zijn (in Deventer). Laten we er allemaal bij zijn. Maar hoe zullen we nu verder gaan?

Vrijheid

In televisieprogramma’s werd door presentatoren, politici, cartoonisten, cabaretiers en journalisten geschokt gereageerd, en toewijding uitgesproken aan het grote goed van vrijheid van meningsuiting en persvrijheid. Terecht werd er ook gezegd dat zij door zullen gaan, en dat geweld dit grote goed nooit zal kunnen uitwissen. Enkel je uitspreken voor dit grote goed, zoals bijvoorbeeld bij De Wereld Draait Door gedaan werd, is echter niet genoeg. Uit de botsing der ideeën ontstaat inderdaad beschaving, zoals Prem verwoordde, maar uiteindelijk gaat het iets verder dan dat: beschaving ontstaat namelijk ook vooral uit goede, menselijke, leefbare ideeën, en die zullen hun kracht kunnen bewijzen in de botsing. Daarom waren de spontane demonstraties zo inspirerend: het ging vooral om de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid, maar de manier waarop men dit uitte was ook een prachtig teken van solidariteit, moed, en de weigering om te reageren met angst. Het is belangrijk om niet alleen te mogen zeggen wat je denkt, maar ook dat je dat kan doen in een samenleving waar je ook leert goed te denken – en daar hebben wij o.a. universiteiten voor. Die hebben de vrijheid van meningsuiting nodig om te kunnen functioneren, maar gaan verder dan alleen het uitoefenen van dat recht. Zij proberen dit op een bepaalde manier te doen: geïnformeerd, goed onderbouwd, met visie en inzicht. Niet een willekeurige mening, maar een kwalitatief diepgaande opvatting. Hebdo maakte van provoceren een missie. Dat mag, die vrijheid heb je en die moet ook verdedigd worden, ook als je het met de provocatie niet eens bent. Zoals Voltaire zei, een quote die na de aanslag ook veel gedeeld werd op social media: “I do not agree with what you have to say, but I’ll defend to the death your right to say it.” Provoceren zoals Hebdo mag, maar je hoeft het niet te willen. Net zoals ‘Pownews’ hun werk mogen doen omdat ze het recht hebben op persvrijheid; maar dat betekent niet dat deze vorm van journalistiek de beste, meest informatieve of meest nuttige is.

Nieuwe helden en oude helden

De vermoorde medewerkers van Charlie Hebdo zijn nu een soort martelaars van de vrijheid van meningsuiting geworden, en terecht wordt dat zo gezien (vergelijkbaar met Theo van Gogh in Nederland). Maar zij, de mensen van Charlie Hebdo en ook Theo van Gogh, zijn misschien de meest recente van deze martelaren, maar niet de enigen. En de oudere helden waren dat op een andere manier dan deze grof provocerende nieuwe helden. Ik denk dan aan Anne Frank in Nederland, die in haar dagboek schreef over de kleine, zowel mooie als vervelende dingen uit het dagelijks leven van een Joodse familie op een onderduikadres. Ik denk aan Alexander Solzhenitsyn in Rusland, die de gruwelijkheden van het Sovjetregime beschreef, maar ook de westerse wereld opriep om vrijheden te gebruiken om een zo goed mogelijke beschaving op te bouwen. Ik denk aan Vaclav Havel, de Tsjechische toneelschrijver die een rol speelde in de Praagse Lente van 1968 en door de communisten in de cel werd gezet. Hij schreef een diepgaand essay met de titel ‘the power of the powerless’, als reactie op de onderdrukking van een psychedelisch rockbandje. Hierin stelde hij de vraag ‘wat is een dissident?’. Zijn antwoord was dat degenen die bekend werden als ‘dissidenten’, zoals hijzelf, dit niet gezocht hadden, maar gewoon mensen waren die in moeilijke omstandigheden probeerden naar waarheid te leven in het dagelijks leven, en daardoor wel in conflict moesten komen met het alles controlerende regime. Deze oude helden van de vrijheid van meningsuiting, helden van het Europa van vorige eeuw, claimden niet alleen het recht op vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid; zij hadden ook oog voor de kleine menselijke dingen van het dagelijks leven en verbonden dat met een toekomstvisie op een betere, gezondere samenleving. Deze visie verwoordt de Nederlandse schrijver Bernlef ook in zijn boek ‘Publiek Geheim’, een verhaal losjes gebaseerd op de Hongaarse revolutie van 1956, met bijzondere aandacht voor de rol die schrijvers en kunstenaars hierin hadden. Een cruciale uitspraak van een van de hoofdpersonen in het verhaal, een schrijver, is: “Willen wij een enigszins gezonde maatschappij in het leven roepen, dan moeten wij het liegen opgeven. Vanaf heden zullen onze monden uitspreken wat onze gedachten denken, niet wat zij behoren te denken.” Dit is het gebruik maken van de vrijheid van meningsuiting op zo’n manier dat er gezegd wordt wat er gedacht wordt, maar niet zomaar van alles, willekeurig; het kiezen om bepaalde dingen niet te zeggen of om op een bepaalde manier te zeggen, niet vanuit zelfcensuur of angst voor geweld, maar omdat het op die manier het best bijdraagt aan het in het leven roepen van een enigszins gezonde samenleving. We moeten de vrijheid die het werk van Hebdo mogelijk maakte voortzetten, maar we kunnen dat ook doen op een andere manier (ander soort verhaal, ander soort methode) dan die van Hebdo: het kan ook op de manier van Anne Frank, van Alexander Solzhenitsyn, van Vaclav Havel.

Prophecy with your pen

Daarom is de veelgebruikte twitterafbeelding van een potlood met daarop de woorden ‘this machine kills fascists‘ zo goed. Het is namelijk een verwijzing naar de Amerikaanse folkmuzikant Woodie Guthrie, die een gitaar gebruikte met daarop de woorden ‘this machine kills fascists‘. Hij uitte niet zomaar een mening of was niet zomaar ergens tegen: hij gebruikte zijn vrijheid van meningsuiting om een land meer solidariteit en rechtvaardigheid in het leven te roepen, vooral in zijn lied ‘This land is your land‘. Ik moet ook denken aan de tekst ‘Come writers and critics who prophecy with your pens’, uit ‘The times they are a-changin’ van Bob Dylan. Prophecy! Wat is jouw visie, welke profetie komt er uit jouw pen?Welke toekomst, wat voor wereld help jij dichterbij te brengen? Het kan de visie zijn van de diversiteit van Europese samenlevingen, een toekomst met een solidaire verbondenheid, waarin men de vrijheid heeft om te provoceren, maar waar grof provoceren niet iets is wat men graag wil omdat het niet het best bijdraagt aan het bereiken van een bepaald doel: het doel van een gezondere en meer solidaire samenleving. Dit is ook de visie die heel rustig en subtiel door alle boeken van Geert Mak heen schijnt. Het is de visie van de seculiere filosoof Habermas en de religieuze denker kardinaal Ratzinger, die met elkaar in debat gingen over hoe seculiere en religieuze mensen samen kunnen bijdragen aan een betere samenleving.

Schrijf! 

Ben je een cartoonist, schrijver, student, journalist, blogger, columnist, cabaretier, dichter, fotograaf, of muzikant, dan heb je de vrijheid en de verantwoordelijkheid om de pen op te pakken. Maar je hebt niet alleen de verantwoordelijkheid om iets met die pen te doen, maar ook om er iets goeds mee te doen, iets van kwaliteit te produceren. Ben je student (of schrijver, of wat dan ook), besluit dan ook om de beste student te zijn die je zijn kan! Schrijf over vriendschap met moslims, zing over verzoening tussen Israëliërs en Palestijnen, teken of fotografeer het beste en het mooiste wat verschillende culturen ons te bieden hebben, denk diep na en debatteer over het beste wat het zowel seculiere als het religieuze Europa kunnen bijdragen aan de samenleving, aan de vrede. Ontmasker het kwaad en bekritiseer het onrecht. Maar ontmasker en bekritiseer niet alleen, maar bouw ook iets op. We moeten het goede meer liefhebben dan dat we het kwade haten.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *