‘The pact of the catacombs. The mission of the poor in the Church’ (boekreview)

In November 2015 werd het boek ‘The pact of the catacombs. The mission of the poor in the Church’ uitgegeven (in het italiaans, spaans, portugees, en engels). Dit was ter gelegenheid van een conferentie in Rome over het ‘pact van de catacomben’, de gebeurtenis op 16 November 1965 aan het eind van het Tweede Vaticaans Concilie waarbij een aantal van de conciliebisschoppen s’avonds afdaalden in de catacomben in Rome en een pact ondertekenden om te leven in eenvoud en de kerk een kerk van de armen te laten zijn. Het doel van dit boek was niet alleen het onder de aandacht brengen van het pact van de catacomben op haar vijftigste verjaardag, maar ook om een impuls te geven aan de visie van paus Franciscus voor de kerk voor vandaag, om een kerk van de armen te zijn.

boek

Jaar van het gewijde leven

Het boek werd ook uitgegeven aan het eind van het ‘jaar van het gewijde leven’, een jaar waarin paus Franciscus extra aandacht gaf aan het leven van ‘de religieuzen’, de broeders en zusters van kloosters en religieuze ordes. Het boek besteedt dan ook bijzondere aandacht aan de toepassing van de boodschap van het pact van de catacomben in de context van het religieuze leven. Hierbij wordt verwezen naar de boodschap van Franciscus voor dit jaar, waarbij het religieuze leven wordt gezien als profetisch leven, verbonden met de armen: “Ik verwacht dat jullie “de wereld wakker schudden”, want de profetie is het waarmerk van het godgewijde leven. (…) De profeet neemt het gewoonlijk op voor de armen en weerlozen, omdat hij weet dat God zelf aan hun kant staat.” (Aan de Godgewijden.Bij gelegenheid van het Jaar van het Godgewijde Leven, par. II.2)

De ‘kerk van de armen’-groep

Het boek begint met een aantal artikelen over de ‘kerk van de armen’-groep tijdens het Concilie, en de context waarin het pact van de catacomben ontstond. Het eerste van deze artikelen, ‘Church of the poor’, is van Italiaanse bisschop-emeritus Luigi Bettazzi, een van de laatste nog levende ondertekenaars van het pact (Bettazzi nam ook deel aan de conferentie over het pact). Hij beschrijft het ontstaan van deze groep uit de boodschap van paus Johannes XXIII over het zijn van ‘een kerk van iedereen, in het bijzonder van de armen’. Verder gaat het over de invloed van deze boodschap op het concilie in het algemeen, en hoe aspecten ervan verwerkt zijn in de verschillende concilie-documenten (over thema’s als de kerk, de priesters, oecumene, zending, enz). In ‘A Biblical pact. The Church of the poor in the New Testament’ geeft Xabier Pikaza een uitleg van de vele bijbelcitaten in het pact (vooral teksen uit de vier evangeliën), en laat hij zien hoe het pact hierdoor een boodschap is die christenen van alle tradities kan aanspreken, niet alleen katholieken.

Joan Planellas Barnosell beschrijft in ‘The framers of the pact. Origin, evolution and decline of the group called “the Church of the poor”’ de werkzaamheden van de ‘kerk van de armen’-groep tijdens het concilie, in het bijzonder de rol van Paul Gauthier, voor wie de spiritualiteit van Charles de Foucauld een belangrijke rol speelde. Charles de Foucould (1858-1916) was een priester in Noord-Afrika die zich richtte op een leven in armoede en eenvoud, met het onbekende leven van Jezus in Nazareth als model. Uit zijn eenzame voorbeeld ontstond later een groep mannen en vrouwen die wilden leven in deze spiritualiteit. Deze spiritualiteit had, samen met elementen van de ervaring van de priester-arbeiders in Frankrijk in de jaren ’50, invloed op het werk van de ‘kerk van de armen’-groep. Ook was de theoloog Yves Congar enigzins verbonden met de groep (zijn werk kwam later terug in zijn boek ‘Power and poverty in the Church’). Ook werd er tijdens de werkzaamheden contact onderhouden met paus Johannes XXIII en later Paulus VI. Uiteindelijk was de effectiviteit van de groep beperkt, ook omdat er een afstand ontstond tussen die leden met een meer theologische-, en leden met een meer pastorale visie op armoede. De onderlinge debatten over armoede konden niet worden afgerond (en zouden trouwens voortduren na het concilie, o.a. n.a.v. discussies over bevrijdingstheologie).

Invloed – Latijns Amerika

De Duitse priester Norbert Arntz schrijft in ‘“For a Church of poverty and service.” The pact of the catacombs – a subversive legacy of Vatican II’ over de subtiele invloed van het pact na het concilie. Hij schrijft o.a. over de vraag van Braziliaanse bisschop Dom Helder Camara aan paus Paulus VI om een encycliek over armoede en ontwikkeling te schrijven – wat de paus deed: ‘Populorum Progressio’. Ook beschrijft hij de invloed van het gedachtegoed van het pact op de katholieke kerk in Latijns Amerika, vooral via de krachtige boodschappen van de bisschoppenconferenties van Medellin (1968), Puebla (1979), en Aparecida (2007).

romero_blackwhite

                            (oscar romero)

Jon Sobrino, bevrijdingstheoloog en medewerker van de vermoordde Salvodoraanse bisschop Oscar Romero, beschrijft in ‘The “Church of the Poor” did not prosper at Vatican II’ hoe de thema’s van de ‘kerk van de armen’-groep na het Tweede Vaticaans Concilie concreet werden gemaakt in de ervaring van Latijns Amerika, zelfs tot aan het worden van een ‘gekruisigde kerk’ vanwege de nabijheid met de armen (Sobrino was ook aanwezig op de conferentie over het pact). Hij kijkt hierbij vooral naar Medellin, en naar de figuren van Rutilio Grande, Oscar Romero, en Ignacio Ellacuria. Hij stelt vooral dat de thema’s van de armoede van de kerk en de vereenzelviging met de armen maar beperkt werden uitgewerkt in het concilie; en dat Medellin meer was dan een toepassing van het concilie, maar een verdere uitwerking ervan in de concretisering. In Latijns Amerika ging de kerk de extra mijl, waar het concilie nog geen zicht in had: ‘gekruisigde kerk’ worden als gevolg van de vereenzelviging met het gekruisigde volk van de armen (in het geweld van de militaire junta’s van Latijns Amerika).

Toepassing

Hierna volgen een aantal artikelen over toepassing van de boodschap van het pact vandaag de dag. De betekenis van het pact voor zending, en de betekenis van het pact specifiek in de context van Afrika, India, en China. Ook is er een artikel te vinden van theologe Mercedes Navarro Puerto, o.a. over de vrouwelijke voorstelling van de wijsheid van God in de Bijbel en hoe de wijsheid van God een rol speelt in de egalitaire boodschap van Jezus en een moeilijke toepassing vond in het vroege christendom. Een prima artikel, maar het spreekt eigenlijk helemaal niet over het pact, maakt aan het eind geen terugkoppeling ernaar, enz: het gaf mij de indruk dat zij vooral haar eigen verhaal (wat op zich interessant is) wil vertellen en het boek over het pact als aanleiding gebruikte om haar artikel te publiceren.

José Antunes Da Silva schreef het laatste artikel van het boek, ‘A pact for consecrated life. Return to the Gospel, prepare the future.’ Hij schrijft over hoe het gedachtegoed van het pact is terug te vinden in de visie van paus Franciscus voor de kerk van vandaag, o.a. dat wij de wereld pas goed begrijpen wanneer we kijken vanuit de randgebieden, de periferiën, en dat de kerk haar eigen authenticiteit verliest wanneer zij de armen uit het oog verliest. Zo laat hij zien dat de boodschap van het pact van de catacomben actueler dan ooit is, en dat ze niet alleen begrepen, maar vooral ook (opnieuw) toegepast moet worden vandaag.

Uitdagend en verfrissend

Dit boek, deze artikelenbundel, is ongelooflijk uitdagend en verfrissend. Een boek om niet 1 keer te lezen, maar om naar terug te keren om haar uitdagingen op te pakken en uit te werken. Er is wel een element wat ik mis, namelijk het feit dat het pact getekend werd tijdens een eucharistieviering, en dus veel te denken geeft over de band tussen de dienst van het altaar en de dienst aan de armen (een thema wat ook een belangrijke rol speelde in het leven van Oscar Romero: ook zo’n verhaal wat nog zo weinig bekend is en zo weinig is gerealiseerd vandaag de dag). In deze bijzonder uitdagende tijd, zeker ook met de uitdaging die paus Franciscus is, is dit een boek wat je gelezen moet hebben, waar je flink op moet kauwen en reflecteren, en waar je energie uit kan halen die je aanzet om (zowel theologisch, spiritueel, als praktisch) in beweging te komen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *