‘Rechtvaardige oorlog’ en vrede stichten

In april werd in het Vaticaan een conferentie gehouden over de theorie van de rechtvaardige oorlog en over vrede stichten en geweldloos verzet. Hier en daar werd er met flinke kritiek op gereageerd.

Kritiek

Robert Christian schreef in zijn artikel Now isn’t the time for the Church to abandon idea of ‘just war’ dat het een grote fout zou zijn om de theorie van de rechtvaardige oorlog los te laten, omdat het schade zou doen aan de katholieke inzet voor rechtvaardigheid in de confrontatie met genocide, terrorisme en invasies. Dit omdat de theorie van de rechtvaardige oorlog bedoeld is om te laten zien wanneer het gebruik van geweld toegestaan is om de onschuldigen te beschermen, bijvoorbeeld in het geval van genocide. Christian noemt verschillende voorbeelden van genocide en uitroeiingen in de recente geschiedenis, en stelt de vraag wat het lot van de onschuldigen en kwetsbaren zou zijn geweest in deze situaties wanneer een bepaald gebruik van geweld niet zou zijn toegestaan en wanneer alleen strict pacifistische methoden zouden zijn gebruikt. Volgens Christian is het gebruik van creatieve geweldloosheid en een toewijding aan vrede stichten heel belangrijk, maar moet de katholieke kerk niet de leer van de rechtvaardige oorlog verwerpen en een verplicht pacifisme in alle situaties eisen. Dit omdat het beschermen van de onschuldigen en kwetsbaren met een bepaalde vorm van geweld vandaag de dag helaas heel hard nodig is.

Een andere kritiek kwam in het artikel The pacifist temptation van William Doino. Doino bekritiseert de verklaring die na de vredesconferentie werd gepubliceerd, waarin volgens hem gezegd wordt dat een echte volgeling van Jezus niets anders kan zijn dan een totale pacifist; ook noemt hij de uitspraak in de verklaring dat men niet gelooft dat er zoiets bestaat als ‘rechtvaardige oorlog’. Ook zegt de verklaring dat de theorie van de rechtvaardige oorlog vaak gebruikt is om oorlog te rechtvaardigen in plaats van het te voorkomen of te beperken – een overtuiging, voegt Doino toe, die je ook kan hebben zonder de leer van de rechtvaardige oorlog te willen afschaffen. Ook schrijft Doino dat politici en diplomaten die de leer van rechtvaardige oorlog aanhangen terecht geweld alleen zien als laatste middel, nadat niet-gewelddadige middelen zijn geprobeerd. Hiermee bekritiseert Doino de stelling vanuit de conferentie dat de leer van de rechtvaardige oorlog de noodzaak ondermijnt van het werken aan geweldloze oplossingen. Doino wijst op de brief die paus Franciscus schreef aan de deelnemers aan de conferentie, waarin hij stelt dat regeringen niet het recht ontzegd mag worden tot verdediging wanneer alle pogingen tot vreedzame oplossingen zijn mislukt – iets waar de deelnemers volgens Doino beter naar hadden moeten luisteren. Ook Franciscus krijgt kritiek van Doino – hij had beter aan de deelnemers moeten uitleggen dat wanneer pacifisme in de recente geschiedenis zou zijn gebruikt als reactie op het totalitarisme, het totalitarisme de wereld had veroverd, dat er nu geen vredesconferenties gehouden zouden kunnen worden en dat elke gelovige al dood zou zijn of in een kamp zou zitten.

Mark Tooley schreef in The peacenik campaign to kill just war dat theoretisch pacifisme mooi is voor academici en activisten, maar dat het niet erg aannemelijk is voor regeringsleiders in het echte leven of voor berdreigde bevolkingen.

En Damon Linker, die trouwens ook stevige kritiek uit op de theorie van de rechtvaardige oorlog en het eens is met veel van de statements van deze conferentie, zegt in Will Pope Francis dump the just war doctrine? dat de conferentie het echter bij het verkeerde eind heeft wanneer ze zeggen dat geweldloze methoden beter werken – ze werken namelijk in bepaalde situaties (bijvoorbeeld die van Ghandi in India en Martin Luther King in de VS), maar in veel andere conflictsituaties niet. Linker hoopt dat paus Franciscus inderdaad de katholieke kerk weg zal sturen van de meest negatieve aspecten van de leer van de rechtvaardige oorlog, maar dat hij deze leer niet zal vervangen door een totaal pacifisme.

Terecht 

Deze kritieken zijn volgens mij deels terecht, maar ook bijzonder eenzijdig. Het is terecht dat het idee van de rechtvaardige oorlog het verdedigen van de onschuldigen en kwetsbaren in situaties van massale uitroeiing betekent. Ook is het terecht dat de theorie van de rechtvaardige oorlog juist bedoeld is om oorlogen te beperken en te verbannen. De leer van de rechtvaardige oorlog hoeft dus inderdaad niet afgeschaft te worden, en hoeft ook niet vervangen te worden door een totaal pacifisme.

Eenzijdig

De kritieken zijn echter wel bijzonder eenzijdig. De critici zijn maar al te bereid lange artikelen te schrijven over de waarde van de leer van de rechtvaardige oorlog, maar staan weinig stil bij de manier waarop er in de geschiedenis misbruik van is gemaakt, en hoe de formulering van deze theorie in de praktijk vaak niet heeft gewerkt. Ook staan ze weinig stil bij de leer van de katholieke kerk over het verwerpen van oorlog en het werken voor de vrede, en vergeten ze ook de recente pogingen van verschillende pausen in de strijd tegen de oorlog (bijvoorbeeld het heftige verzet van Johannes Paulus II tegen de invasie van Irak). Ook schrijven ze vooral over het nut van de leer van de rechtvaardige oorlog op het niveau van staten en internationale politiek, maar vergeten ze te schrijven over het nut van geweldloze methoden op het lokale niveau. De leer van de kerk over oorlog, geweld en vrede gaat over veel meer dan alleen het gedrag van staten.

De critici citeren graag het deel uit de brief van Franciscus aan de deelnemers van de conferentie waarin hij zegt dat staten het recht hebben op een bepaalde vorm van verdediging. Maar ze vergeten de rest te melden, waarin Franciscus spreekt over het vernieuwen van de commitment om vredestichters te zijn, onze vaardigheden in dialoog te verdiepen, en het uitgebreider toepassen van geweldloze methoden om vrede te stichten. Ook plaatsen ze het citaat over staten en verdediging niet in de context: Franciscus zegt namelijk dat de katholieke kerk in het Tweede Vaticaans Concilie een duidelijke verwerping van de oorlog heeft uitgesproken, hoewel (hier komt het, in een bijzin) de kerk ook erkent dat staten in bepaalde situaties recht hebben op bepaalde vormen van verdediging.

Kardinaal Turkson noemde bij de opening van de conferentie ook de historische context waarin de leer van de rechtvaardige oorlog werd ontwikkeld en met welke bedoelingen; en hoe de veranderende situatie ook onze reflectie op deze leer verder moet brengen. De statement aan het eind van de conferentie geeft ook een korte samenvatting van de steeds sterkere toewijding van recente pausen tot vredestichten en de kritiek op en het afschaffen van alle oorlog.

Ook zijn er de vele voorbeelden van geweldloos verzet en dialoog waardoor vrede is gesticht door katholieken, inclusief de paus. Bijvoorbeeld de rol die Johannes Paulus II speelde in het geweldloze verzet in Polen en de uiteindelijke val van het Sovjet-totalitarisme in Oost-Europa, of de rol die de Gemeenschap van Sant’Egidio speelde in de vrede van Mozambique in 1992. Recente voorbeelden zijn de rol van paus Franciscus in de dialoog tussen Cuba en de VS of zijn bezoek aan de Centraal Afrikaanse Republiek en de vreedzame presidentsverkiezingen die daarna werden gehouden; en de recente rol die de Gemeenschap van Sant’Egidio heeft gespeeld in de dialoog en het vredesproces in Libië.

Verder met de vrede

Het zou mooi zijn als de terechte kritiek op deze vredesconferentie gaat leiden tot een verdieping van het debat over de kerk en het stichten van vrede, niet tot een eenzijdig verdedigen van de leer van de rechtvaardige oorlog. Het debat zou moeten gaan over een herformulering van die leer om de eigenlijke bedoelingen ervan duidelijker te maken, en over het centraler stellen van de praktijk van vrede stichten in de boodschap en de activiteit van de katholieke kerk.

 (foto: bisschop Paride Taban van Zuid Sudan, een van de deelnemers aan de conferentie over vrede en geweldloos verzet in het Vaticaan)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *