Terugblik op de synode over het gezin

Afgelopen week werd hier in Rome, in het Vaticaan, de synode over het gezin afgesloten. Drie weken spraken een kleine driehonderd bisschoppen uit de hele wereld met elkaar over de uitdagingen waar gezinnen vandaag de dag mee te maken hebben, en hoe de katholieke kerk hen kan ondersteunen en op deze uitdagingen moet reageren.

Na de intense media-aandacht over een aantal controversiele thema’s tijdens de voorbereidende synode een jaar geleden werd de PR deze keer bewuster georganiseerd: elke dag tijdens deze drie weken waren er persconferenties na de plenaire bijeenkomsten waarin elke keer andere bisschoppen informatie gaven over de ontwikkelingen. Ook de synode zelf werd anders georganiseerd: er waren niet alleen plenaire bijeenkomsten, maar ook verschillende kleine taalgroepen (italiaans, spaans, duits, engels, en frans) waarin de bisschopen uitgebreider konden spreken over de verschillende thema’s. Er werd gesproken op basis van het document met de reflecties van vorig jaar, en op basis van de informatie die de bisschoppen tijdens het tussenliggende jaar haden verzameld of ontvangen via nationale enquete’s.

(over de opening van de synode: zie deze eerdere blog ‘De synode en de wereldkerk‘)

 

Controverses

Controverses waren er genoeg. Een aantal dagen voor het begin van de synode kwam een prominente bisschop (werkzaam in de congregatie van de geloofsleer van het Vaticaan, en docerend aan de pauselijke universiteit Gregoriana), die trouwens niet deel zou nemen aan de synode, met het nieuws dat hij al jaren een relatie had met een man en dat de kerk haar standpunt over homoseksualiteit zou moeten veranderen. De synode begon op maandag met een toespraak van een Hongaarse bisschop die sterk de continuiteit van het katholieke standpunt over het huwelijk (wat door sommige commentators als een snelle eerste goal voor de conservatieven werd gezien). Op de tweede dag kwam paus Franciscus met een onverwachte speech waarin hij duidelijk maakte waar de synode voor bedoeld is. Hierna verliepen de volgende dagen van de eerste week redelijk rustig.

‘De brief’

Toen het na een week net een beetje saai begon te worden, brak op maandag aan het begin van de tweede week opeens de tering uit toen er een brief gelekt werd die een aantal prominente kardinalen aan paus Franciscus hadden gegeven op de eerste dag van de synode een week daarvoor; in de brief uitten zij hun bezwaren over de manier waarop de synode georganiseerd en voorbereid was: het zou van te voren zo zijn opgezet dat bepaalde vooruitstrevende ideeen in de conclusie van de synode terecht zouden komen. Ook werd het argument van het hellend vlak gebruikt: wanneer we een van deze ideeen accepteren, stort het hele bouwwerk in. Al snel ontkenden enkele kardinalen dat ze de brief ooit hadden ondertekend, terwijl enkele anderen niet wilden reageren, of zeiden dat ze inderdaad een brief hadden ondertekend maar dat die niet precies de gelekte brief was. Door dit lek werd wel duidelijk dat de onverwachte speech van de paus op de tweede dag niet zozeer een reactie was op de behoudende openingsspeech van een bisschop op de eerste dag, maar op deze prive brief van enkele kardinalen. Paus Franciscus maakte, naar aanleiding van deze toen nog onbekende brief, voor iedereen duidelijk dat er volgens hem niets mis was met de synode en met de thema’s die op de agenda stonden. (na het nieuws over deze brief werden een aantal interessante beschouwende artikelen geschreven door verschillende commentators, waarin zij de aandacht vestigden op de opmerkelijke situatie dat bepaalde ‘behoudende’ katholieken de keuzes van de paus aan het bekritiseren waren, ook zeker op social media, en dat bepaalde ‘vooruitstrevende’ katholieken naar aanleiding van kritiek op de synode de autoriteit van de paus verdedigden om de synode op deze manier te organiseren – een humoristische en bizarre situatie, die honderd jaar geleden onvoorstelbaar zou zijn)

Onderliggende visies

Er werd veel gesproken over controversiele onderwerpen (in het bijzonder of hertrouwd gescheidenen de communie kunnen ontvangen), maar een van de belangrijkste dingen van deze discussies, waarover de bisschopen uiteenlopende ideeen hebben, is dat in de discussies over deze thema’s een onderliggende houding en theologische orientatie aan de oppervlakte komt, namelijk de vraag: hoe moet de kerk aanwezig zijn in de wereld van vandaag de dag met al haar problemen en imperfecties? Wat is de relatie tussen de kerk en de niet-gelovende samenleving? En: hoe benadert de kerk haar eigen leden, katholieken, die het niet eens zijn met bepaalde kernpunten van de leer van de kerk of die niet in de praktijk willen of kunnen brengen?Er lijken twee hoofdstromingen te zijn: een stroming die wel oog heeft voor de imperfecties maar die vooral op de uitdagingen wil reageren door het ideaal duidelijker en effectiever over te brengen, en een stroming die het ideaal wel onderschrijft maar vooral contact wil maken met de imperfecte situaties en vandaaruit een beweging richting het ideaal op gang wil brengen. Los van de uiteindelijke beslissingen en keuzes die gemaakt worden over de controversiele kwesties, denk ik dat het een bijzonder gezonde ervaring is geweest dat vertegenwoordigers van deze twee denkwijzen drie weken lang uitgebreid open met elkaar hebben kunnen spreken op hoog niveau.

 

Tijdens de synode werd er flink gediscussieerd, en soms werden er stevige bijdragen geleverd. De meest exotische was nog wel de opmerking van een bisschop dat ‘de rook van satan‘ de synode was binnengedrongen. Maar in het algemeen was de sfeer onder de bisschoppen zeer constructief, een sfeer waarin men het lang niet altijd met elkaar eens werd maar waarin wel uitgebreid met elkaar gepraat is en ook veel gezocht is naar consensus over die dingen waar men het over eens kon worden. En al die tijd was paus Franciscus erbij, om te luisteren naar de verschillende bijdragen.

Een luisterende kerk

Een van de belangrijkste gebeurtenissen van de synode vondt plaats op de zaterdag aan het eind van de tweede week. Op die dag werd het 50-jarig bestaan van de synode gevierd (dit orgaan werd 50 jaar geleden opgericht door paus Paulus VI om het bestuur van de katholieke kerk minder een one-man-show te maken). Tijdens de bijeenkomst kwam paus Franciscus met een bijdrage die al snel een van de belangrijkste speeches van zijn pontificaat werd genoemd: een speech over het proces waarin de katholieke kerk zich bevindt om een synodale kerk te worden, een kerk waarin de paus wel een leidinggevende rol heeft, maar waarin alle bisschoppen en ook de hele kerk (in het bijzonder ook vrouwen) hun bijdrage leveren in het reilen en zeilen van de kerk. Er werd door hem een visie gepresenteerd van een luisterende kerk, een kerk die leidinggeeft, bestuurt en keuzes maakt vanuit een luisterende houding. Deze speech zou in komende jaren misschien nog wel eens een van de belangrijkste bronnen kunnen worden waaruit men gaat putten in de ontwikkeling van de katholieke theologie in deze tijd.

 

Taalgroepen

Tijdens de derde week begon met toe te werken naar een conclusie. Het werd duidelijk dat men op bepaalde punten (nog) geen consensus zou kunnen bereiken: er waren dus de opties om voorstellen te doen over het voortzetten van deze discussies in een bepaalde op te richten commissie of iets dergelijks, of om de verschillende overwegingen te presenteren aan de paus en de volgende stap aan hem over te laten. Tijdens de laatste week werd er veel interessant denkwerk verricht in de kleine taalgroepen. Zo kwam groep Engels B met een visie op stellen die samenwonen waarin zij niet zozeer hierom veroordeeld worden, maar worden uitgenodigd om hun relatie te ontwikkelen richting het huwelijk en de katholieke visie op relaties, seksualiteit en huwelijk. Groep Spaans A merkte in hun bespreking van het thema scheiding en hertrouwen op dat we niet moeten vergeten dat wij (maar wie? katholieke leken? bischoppen? katholieke gemeenschappen?) ook vaak deel hebben aan het falen van een huwelijk door een gebrek aan ondersteuning, begeleiding, of door enkel het uitleggen van de katholieke regels of de leer over het huwelijk zonder verder een vinger uit te steken. Groep Duits stelde (in een nogal uitgebreide tekst – typisch) o.a. dat de gerichtheid op het respecteren van de leer van de Kerk nogal eens heeft geleid tot een harde of hardvochtige pastorale houding waar veel mensen, in het bijzonder jonge moeders en kinderen geboren buiten een huwelijk, onder hebben geleden; ‘als bisschoppen van onze kerk vragen wij hierom vergeving’. Groep Frans C kwam met een verfrissende reflectie over de gelijkenis van de zaaier (een door Jezus verteld symbolisch verhaal, in Marcus 4:1-20), waarin het zaad van het woord van God uitgestrooid wordt over vruchtbare en onvruchtbare grond (dor/vol onkruid, etc): Groep Frans C stelde dat juist de gezinnen in imperfecte, gebroken situaties extra aandacht en zorg nodig hebben: ‘al deze soorten grond hebben onze liefde en hulp nodig om vrucht te dragen naar hun eigen mogelijkheden’. De kerk moet niet alleen herhalen wat zij eerder ook al heeft gezegd, maar moet gezinnen ontmoeten in hun complexe realiteit; om water te brengen aan deze verschillende soorten grond moet open gesproken worden over hun situatie. Zeggen wat de Kerk leert is niet genoeg; men heeft getuigenissen nodig, persoonlijke verhalen en voorbeelden die leven geven.

 

Uiteindelijk werd er een document geschreven waarin de bisschoppen hun overwegingen presenteren aan de paus. Hierin beginnen de bisschoppen door te zeggen dat het hun taak is om te luisteren naar de realiteit van gezinnen vandaag de dag: hierna worden allerlei uitdagingen besproken waaronder eenzaamheid en armoede, waarna een katholieke visie op het gezin verder wordt uitgewerkt. Nu is het aan de paus om er verder mee aan de slag te gaan (zoals Austin Ivereigh zei over het slotdocument van de bisschoppen: de uitspraken over bepaalde controversiele onderwerpen zijn hierin ambigue genoeg om zowel de behoudende als de vooruitstrevende stroming een gevoel van tevredenheid te geven). Paus Franciscus benadrukte in zijn slotspeech dat er niet alleen gekeken moet worden naar de leer van de Kerk, die belangrijk is, maar ook om met barmharigheid naar de realiteit te kijken van het gezin vandaag de dag: ”The Synod experience also made us better realize that the true defenders of doctrine are not those who uphold its letter, but its spirit; not ideas but people; not formulae but the gratuitousness of God’s love and forgiveness”.

(Sommige mensen hebben het idee dat veel discussies, in de media maar misschien ook in de synode zelf, de focus misten op het gezin zelf en de positieve boodschap van het katholieke geloof; ik denk echter dat de synode een mooi proces in gang heeft gezet die de kerk op een spoor kan zetten van een meer nabije pastorale aanwezigheid en ook een andere manier van uitwisseling en besluitvorming binnen de kerk. Het is een kans, maar die moet wel gegrepen worden, verder ontwikkeld en verdiept. Voor meer reflecties, zie hier)

De volgende belangrijke gebeurtenis waar nu naartoe gewerkt gaat worden is de opening in December van het ‘jaar van barmhartigheid’ wat paus Franciscus heeft afgekondigd. Ik hoop dat het ons gaat lukken om helden van barmhartigheid zoals Moeder Theresa, Dorothoy Day, en Oscar Romero centraal te stellen in het leven van de katholieke kerk.

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *