Tolkien’s tovenaars in de Hobbit: ‘How shall this day end’?

Tijdens het opnieuw lezen van het boek ‘de Hobbit’ als voorbereiding op de derde film, viel de belangrijke rol van Gandalf in het verhaal mij op. Ook in de trailer van de film staat een uitspraak van Gandalf centraal in de epische opbouw: ‘You have but one question to answer: how shall this day end?’ (02.00-02.10). Ik heb de film nog niet gezien, en ik vermoed dat we hier een fragment zien uit de scène van het optreden van Gandalf aan het begin van de slag van de vijf legers. Ook in het boek is dit een bijzonder episch moment, waarop de legers van elfen en mensen aan de ene kant en het dwergenleger aan de andere kant op het punt staan elkaar aan te vallen. Op dat moment wordt opeens de hemel donker, duikt Gandalf op tussen de legers, en verheft zijn stem: ‘‘Halt!’ riep Gandalf, die plotseling opdook en alleen met opgeheven handen tussen de oprukkende dwergen stond en de rijen die hen opwachtten. ‘Halt!’ riep hij met bulderende stem en uit zijn staf schoot een vuurstraal als de bliksem. ‘Vrees is over u allen gekomen. Helaas, hij is vlugger gekomen dan ik gedacht had. De Aardmannen zijn in aantocht. Bolg uit het Noorden komt eraan, O Dain! wiens vader ge in Moria hebt gedood. Zie! De vleermuizen vliegen boven zijn leger als een zee van sprinkhanen. Zij rijden op wolven en ook Wargs zijn in hun gevolg!’ Verbazing en verwarring overviel hen allen. Terwijl Gandalf sprak werd het nog duisterder. De dwergen bleven staan en staarden naar de hemel. De elfen riepen het uit met vele stemmen. ‘Kom!’ riep Gandalf. ‘Er is nog tijd voor beraad. Laat Dain de zoon van Nain vlug naar ons toe komen!’’ Gandalf is hier degene die verzoening brengt en volken en rassen bijeenbrengt om gezamenlijk tegen het kwaad te strijden.

Gandalf

Ook op andere plekken in het werk van Tolkien zien we deze rol van Gandalf. In ‘De twee torens’ is hij degene die koning Theoden nieuwe moed en hoop geeft om tegen Saruman ten strijde te trekken, en in ‘De terugkeer van de koning’ is hij degene die de verdediging van Minas Tirith organiseert terwijl de stadhouder Denethor zich teruggetrokken heeft. In het laatste hoofdstuk van de Silmarillion, ‘Over de ringen van macht en de derde era’, wordt het duidelijk dat Gandalf de drager is van een van de drie elfenringen: Narya, de rode ring van vuur (de andere twee werden gedragen door Elrond en Galadriël). Cirdan gaf deze aan Gandalf toe hij aankwam in Midden-aarde: ‘hiermee zult ge misschien harten opnieuw tot de dapperheid van vroeger doen ontvlammen in een wereld die kil begint te worden.’ Gandalf is de brenger van hoop, verzoening, en moed, maar opvallend is dat hij naast de indrukwekkende verschijningen op beslissende momenten ook de enige is van de wijzen die aandacht heeft voor het kleine en het zwakke, en voor het ‘toeval’ en de onwaarschijnlijke hoop (zie hierover De Hobbit: ‘een klein kereltje in een grote wereld’). Hij is ook degene die vrienden heeft onder het Hobbitvolk, en deelt met hen de kleine dingen van het dagelijks leven: een maaltijd, een verjaardag, het roken van een pijp. Dit wordt niet expliciet in het boek De Hobbit uitgelegd, maar wel in het laatste hoofdstuk van De Silmarillion; en het zijn deze stukken die Peter Jackson als inspiratie heeft gebruikt in scènes als de dialoog tussen Gandalf en Galadriël over Bilbo in ‘The Hobbit: An Unexpected Journey’, een scène die de intentie van Tolkien goed weergeeft.

Saruman

Een tweede fascinerende uitspraak in de trailer is die van Saruman: ‘Leave Sauron to me.’ (01:02-01.07). Dit is het moment waarop de Witte Raad Sauron verdrijft uit Dol Guldur: een gebeurtenis waarnaar in het boek De Hobbit verwezen wordt maar die niet wordt beschreven (en Sauron wordt daar nog ‘de tovenaar’ genoemd). In het laatste hoofdstuk van de Silmarillion vertelt Tolkien hier meer over: hij laat zien hoe Saruman al lang voor de gebeurtenissen in De Hobbit informatie kreeg over de ene ring en zijn eigen verlangen die te bezitten en te gebruiken; hij vertraagde de beslissing van de witte raad om tegen Sauron te vechten, en liet het pas toe nadat hij erachter kwam dat Sauron ook op zoek was naar de ring. Saruman’s deelname aan het verdrijven van Sauron uit Dol Guldur was vooral bedoeld om zijn eigen kansen op het bemachtigen van de ring te vergroten. De manier waarop Peter Jackson een plek geeft aan Saruman in de drie films over The Hobbit is dus erg in lijn met het werk van Tolkien: het is alleen niet gebaseerd op het boek De Hobbit zelf, maar op het laatste hoofdstuk van De Silmarillion, wat het achtergrondverhaal is voor zowel De Hobbit als In de ban van de Ring. Ook schrijft Tolkien in dit hoofdstuk al iets over de goede samenwerking tussen Galadriël en Gandalf: ook dit aspect van de films van Peter Jackson, waar veel fans van Tolkien over klaagden, is dus niet helemaal uit de lucht gegrepen.

De tovenaars volgens Peter Jackson

In De Silmarillion schrijft Tolkien over de tovenaars als boodschappers uit het land aan de andere kant van de zee in het westen, naar Midden-Aarde gestuurd ‘om de macht van Sauron te betwisten, als hij weer zou opstaan, en Elfen en Mensen en alle levende wezens van goede wil tot dappere daden te bewegen.’ Gandalf bleef trouw aan deze opdracht, Saruman verdraaide het tot een manier om zijn eigen macht te vergroten. In de films van Peter Jackson zitten misschien allerlei Hollywoodclichés die niet dezelfde sfeer hebben als het werk van Tolkien heeft. Toch is het Peter Jackson erg goed gelukt belangrijke sfeerelementen op het grote doek te krijgen, en soms lukt dit hem juist omdat hij niet alleen de tekst van één boek letterlijk probeert te verfilmen, maar het verbindt met het grotere verhaal van de boeken van Tolkien. Nu, deze maand, de laatste film van de Tolkien-saga zien in de bioscoop: ik heb er zin in.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *