Waarom die deur? Opening van het ‘jaar van de barmhartigheid’

Omhelzing

Op dinsdagochtend 8 December 2015 begon het jubeljaar, het ‘jaar van de barmhartigheid’, toen paus Franciscus de ‘heilige deur’ van de Sint Pieter opende. Ik stond tussen de vele duizenden mensen op het Sint Pietersplein. Het was een prachtige gebeurtenis (zie de video hierboven). Vooral toen paus Franciscus de oude en tere emeritus paus Benedictus ontmoette en begroette, vlak voor de deur die hij daarna zou openen, was een bijzonder moment. Golven van applaus gingen door de mensenmassa op het plein.

Vooral na alle Vaticaans schandalen, controverses, en onderlinge conflicten (zeker in katholieke media en social media) tijdens de laatse maanden van 2015 (vooral ‘Vatileaks2′ en alle onderlinge katholieke conflicten rondom de synode over het gezin) was het een opluchting, in het bijzonder omdat in veel gepolariseerde debatten het denken en de stijl van Benedictus en Franciscus tegen elkaar worden uitgespeeld. Zowel de Benedictus-fanboys als de Franciscus-fanboys doen daarmee deze beide figuren geen recht. Natuurlijk zijn er belangrijke verschillen, ook inhoudelijk, maar de gepolariseerde visies die je de afgelopen maanden af en toe tegen kwam zijn het andere uiterste.

De thema’s van veel debatten over en binnen de katholieke kerk zijn zeker belangrijk, maar deze omhelzing en de sfeer van die dinsdagochtend op het Sint Pietersplein waren een welkome verademing.

Schisma?

Als we nu, na een paar jaar, terugkijken op het aftreden van  Benedictus en de eerste jaren van Franciscus, is duidelijk te zien dat er vel veranderd is, maar dat het met de voorspellingen van allerlei doemprofeten wel meeviel.

In een Youtube filmpje van kort na het aftreden van paus Benedictus vertelde de britse (kerk)historicus Diarmaid MacCulloach dat volgens hem de kerk in een ernstige crisis verkeert omdat er een aantal ontwikkelingen in de wereld zijn waar de kerk de afgelopen decennia niet naar heeft willen kijken. Dat is zeker waar, maar de houding over de conflicten die de confrontatie met zich mee zal brengen is er niet een die je zou moeten hebben: “if the church has to break up, well it has to break up!” Ook blijken de issues waar MacCulloch aan denkt de ‘ usual suspects’. Volgens hem is het nr. 1 punt waar iets aan gedaan moet worden het verplichte celibaat voor priesters. Ergens anders voorspelde hij een ‘schisma‘ (een thema waar sommige enthousiaste katholieke bloggers ook wel eens mee flirten als het weer ergens dondert in de kerk: zie ook de uitstekende blog hierover Who’s Afraid of the Big, Bad Schism?).

Eenzijdigheid

Het is zeker waar dat er een aantal belangrijke uitdagingen voor de kerk op de agenda stonden die al veel te lang niet duidelijk en open werden besproken, maar dat is niet per se het lijstje van ‘ usual suspects’ van veel westerse critici. Paus Franciscus heeft laten zien dat er heel andere uitdagingen zijn in de wereld die misschien belangrijker zijn dan de gebruikelijke westerse dominante thema’s. Hij heeft het vooral over de barmhartige of onbarmhartige houding van de kerk, of over het aanwezig zijn in de periferiën van de wereld.

Het probleem met eenzijdige debatten is dat de levens van complexe personen, zoals pausen, erg eenzijdig worden belicht. Paus Paulus VI wordt bijvoorbeeld in het westen vooral negatief herinnerd om zijn standpunt over anticonceptiemiddelen in zijn encycliek Humanitae Vitae; in Latijns Amerika echter wordt hij vooral positief herinnerd om zijn radicale aandacht voor sociale problemen en onrecht in zijn encycliek Populorum Progressio (waar het, samen met de invloed van het Pact van de Catacomben, een belangrijke boost gaf aan de nabijheid van de kerk bij de armen en degenen die leden onder gewelddadige regimes, iets wat o.a. tot uiting kwam in de bevrijdingstheologie. Bergoglio komt uit een specifieke vorm van Argentijnse bevrijdingstheologie die niet zozeer academisch-marxistisch is maar meer profetisch en gericht op het hele volk; en het is deze stijl die hij nu aanpast voor toepassing in de wereldwijde katholieke kerk).

Veel mensen met een ‘ progressieve’ mentaliteit (zowel binnen als buiten de katholieke kerk) zien de problemen van de kerk vooral in het niet veranderen van onhoudbare elementen in de leer (lees hier: the usual suspects). Veel mensen met een ‘conservatieve’ mentaliteit zien de problemen van de kerk vooral in het niet duidelijk, helder of moedig genoeg onderwijzen, communiceren of uitleggen van de leer van de kerk. Paus Franciscus voert echter een heel ander debat. Voor hem is het probleem vooral de houding van de kerk, en die probeert hij te veranderen. Ondertussen hoeft volgens hem de leer inhoudelijk gezien niet veranderd te worden, maar wel de manier waarop die gepresenteerd en toegepast wordt.

De deur

En met die focus op houding kwam hij met een extra jubeljaar (wat normaal alleen elke 25 jaar gehouden wordt), het jaar van de barmhartigheid. Niet een themajaar, maar een bijzonder jaar om de kerk te veranderen, om de hele kerk, als volk (als gemeenschap), in te leiden in een verandering. Barmhartig worden zoals de Vader barmhartig is. En zijn thema van de vastentijd dit jaar: ‘ barmhartigheid wil ik, en geen offer’ (Mt. 9:13).

En waarom die deur? Om concreet te maken dat katholieken als volk deze verandering moeten gaan beleven. Het is natuurlijk ook maar gewoon een deur, geen magisch voorwerp. Maar als we niets concreets doen om deze verandering concreet te maken, gebeurt er helemaal niets, en gaat het jaar van de barmhartigheid voorbij, en is er niets terecht gekomen van de visie van paus Franciscus. Het kan een groot succes worden. Maar ook een grote gemiste kans. Welk van de twee gaat het worden? Dat ligt aan ons…

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *